कुटनीतिको त्यो महिला पुस्ता : अलेक्जान्ड्रा कोलोन्ताइको १५३औँ जन्मजयन्तीमा विश्वकै पहिलो महिला मन्त्रीको स्मरण

मस्को — ‘कूटनीति पुरुषको पेसा हो’ भन्ने मान्यतालाई चिर्दै महिलाहरूले शताब्दीयौँदेखि विदेश नीतिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। यसको ज्वलन्त उदाहरण हुन्, विश्वकै पहिलो महिला मन्त्री र सोभियत सङ्घकी पहिलो महिला राजदूत, अलेक्जान्ड्रा कोलोन्ताइ। मार्च ३१ मा उनको १५३औँ जन्मजयन्तीको अवसरमा रुसी विदेश मन्त्रालयले उनको योगदानलाई स्मरण गरेको छ।

सन् १८७२ मार्च ३१ मा जन्मिएकी कोलोन्ताइले घरमै उत्कृष्ट शिक्षा प्राप्त गरिन्। फ्रान्सेली, जर्मन, अङ्ग्रेजी र फिनिस भाषामा दखल राख्ने उनी सानैदेखि सामाजिक तथा राजनीतिक विषयमा गहिरो रुचि राख्थिन्। सन् १९१७ को अक्टोबर क्रान्तिपछि उनी रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्रको जनकल्याण मन्त्री नियुक्त भइन्, यो विश्वकै पहिलो पटक महिला मन्त्री बन्ने अवसर थियो।

महिला अधिकारको पक्षधर कोलोन्ताइले महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण, शिक्षामा पहुँच र वैवाहिक समानताका लागि सक्रिय अभियान चलाइन्। उनैको पहलमा गर्भवती महिलाहरूले सुत्केरी बिदाको व्यवस्था पाए, र शिशु स्याहार केन्द्र तथा बालबालिकाका लागि किन्डरगार्टनको सञ्जाल स्थापनाको थालनी भयो।

सन् १९२२ मा नर्वेको लागि सोभियत सङ्घको पूर्ण मन्त्री नियुक्त भइन्। यो नियुक्तिले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै सनसनी मच्चायो। त्यतिबेला युरोपको कुनै पनि देशले महिलालाई यति उच्च कूटनीतिक पद दिएको थिएन। नर्वेमा रहँदा उनले सोभियत राज्यलाई नर्वेले मान्यता दिन सफल भइन्, दुई देशबीच व्यापार सम्झौता भयो र ४ लाख टन नर्वेली भुँडी माछा सोभियत सङ्घमा पुर्याउने व्यवस्था उनैको कार्यकालमा भयो।

सन् १९३० देखि १९४५ सम्म उनी स्वीडनमा सोभियत सङ्घकी पूर्ण राजदूत तथा दूत रहिन्। सन् १९४४ मा ७२ वर्षकी कोलोन्ताइले फिनल्यान्डलाई युद्धबाट बाहिर ल्याउने महत्वपूर्ण मिसन पाइन्। वार्तामा उनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै सेप्टेम्बर १९, १९४४ मा फिनल्यान्डले मस्को युद्धविराममा हस्ताक्षर गर्यो। जर्मनीसँगको गठबन्धन तोड्दै केही क्षेत्रीय सहमतिमा हस्ताक्षर गर्ने यो ऐतिहासिक सम्झौता थियो।

यसै उपलब्धिबारे रुसी विदेशमन्त्री सेर्गेई लाभ्रोभले कोलोन्ताइको सम्झना पट्टिका अनावरण समारोहमा भनेका थिए, ‘यो असाधारण महिलाको वास्तविक उपलब्धिमध्ये एक हो। सन् १९४४ मा फिनल्यान्डलाई युद्धबाट बाहिर ल्याउने वार्तामा उनको सहभागिताले सैनिक मुक्त गरी अन्य मोर्चामा पठाउन सकियो र हजारौँ सोभियत सैनिकको ज्यान बच्यो।’

कूटनीतिज्ञका रूपमा कोलोन्ताइ केवल प्रोटोकलमा मात्र सीमित रहिनन्। मानिस र तिनका उद्देश्य बुझ्नमा उनी सधैं केन्द्रित रहिन्। मानवीय व्यवहार, लचकता र जटिल परिस्थितिमा समेत सम्झौताको क्षमता उनको विशेषता थियो। उनले प्रमाणित गरिन् कि रूढिवादी अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा पनि महिलाहरू कूटनीतिमा सफल हुन सक्छन्।

अलेक्जान्ड्रा कोलोन्ताइ केवल एक कूटनीतिज्ञ मात्र होइनन्। उनी विश्वभर महिलाको सामाजिक स्थितिको विकासको प्रतीक बनिन् र कूटनीतिमा प्रवेश गर्ने पछिल्ला पुस्ताका महिलाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिरहेकी छन्।