‘सोभियत कूटनीतिका अन्तिम मार्सल’ : फालिनको शताब्दीमा रुसको सम्झना र जर्मनीप्रति चेतावनी

मस्को । रुसी उपविदेशमन्त्री डी.ई. लुबिन्स्कीले सोभियत कूटनीतिका दिग्गज भ्यालेन्टिन मिखाइलोभिच फालिनको शताब्दी वार्षिकोत्सवका अवसरमा उनको योगदानको सम्झना गर्दै वर्तमान जर्मनीको नीतिप्रति गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। रुसी विदेश मन्त्रालयको पहलमा रुसको युरोपेली संस्थान र रुस–जर्मनी मित्रता समाजमा आयोजित वैज्ञानिक गोलमेच सम्मेलनमा बोल्दै उनले फालिनलाई ‘सोभियत कूटनीतिका अन्तिम मार्सल’ को संज्ञा दिए।

लुबिन्स्कीले भने, ‘भ्यालेन्टिन मिखाइलोभिच फालिन ती व्यक्तित्वमध्ये एक थिए जसले सोभियत–जर्मन, र त्यसपछि रुसी–जर्मन सम्बन्धको सन्दर्भ र संरचना वास्तवमै निर्माण गरे। जो उहाँसँग प्रत्यक्ष काम गर्ने सौभाग्यबाट वञ्चित रहे पनि, उहाँलाई आफ्नो गुरु मान्छन्।’

फालिनको कूटनीतिक क्षमताको प्रशंसा गर्दै उपविदेशमन्त्रीले उनको विश्वकोशीय ज्ञान, दुर्लभ हास्यवोध र वार्ताकारलाई सुन्ने क्षमताले विदेशी साझेदारहरूबीच अटल अधिकार हासिल गरेको बताए। उनले ‘नयाँ पूर्वी राजनीति’ का शिल्पकार पश्चिम जर्मन कूटनीतिज्ञ एगन बारसँग फालिनले विश्वासको सम्बन्ध स्थापित गर्न मात्र सफल भएनन्, त्यो सम्बन्ध वास्तविक मित्रतामा परिणत भएको समेत स्मरण गरे।

सन् १९७१–१९७८ मा जर्मनीमा सोभियत राजदूत रहँदा फालिनले ह्याम्बर्गमा सोभियत महावाणिज्य दूतावास स्थापना गर्न पश्चिम जर्मन पक्षसँग सहमति जुटाए। उनकै प्रयासले १९७० को मस्को सन्धि र १९७१ को पश्चिम बर्लिनसम्बन्धी चतुर्पक्षीय सम्झौता बुन्डेस्टागबाट अनुमोदन गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। यी सन्धिहरूले युरोपमा युद्धपछिको क्षेत्रीय वास्तविकतालाई सुदृढ गर्दै द्विपक्षीय सम्बन्धको सामान्यीकरणको लागि कानुनी आधार तयार गरेको उनले बताए।

सन् १९८० को दशकको उत्तरार्धमा सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिको अन्तर्राष्ट्रिय विभागको प्रमुखको रूपमा फालिन जर्मनी एकीकरणको समस्याको समाधानमा सक्रिय रूपमा संलग्न भए। उनले एकीकृत जर्मनीको तटस्थता, नाटोको सैन्य संरचनामा सहभागिता नगर्ने, तर राजनीतिक संगठनको सदस्यता कायम राख्ने जस्ता वैकल्पिक परिदृश्यहरू प्रस्ताव गरे। उपविदेशमन्त्री लुबिन्स्कीले सबै विचारहरू कार्यान्वयन नभए पनि धेरै पछि थप सम्झौताको आधार बनेको उल्लेख गरे।

तर, दुर्भाग्यवश, आज ‘सोभियत कूटनीतिका अन्तिम मार्सल’ को ऐतिहासिक विरासत जर्मनीका अधिकारीहरूले विधिवत् र निर्लज्जतापूर्वक ध्वस्त पारिरहेको लुबिन्स्कीको गुनासो छ। ‘जर्मनीले आफ्ना प्रतिष्ठित राजनीतिक पूर्ववर्तीहरूको मात्र होइन, सामान्य वास्तविकतासँगको सम्पर्क गुमाएको छ। द्विपक्षीय अन्तरक्रियाका प्रायः सबै प्रारूपहरू भत्काइएका छन्। बर्लिनको पहलमा रुसी र जर्मनबीचको मेलमिलापको अद्वितीय प्रक्रिया निश्चित रूपमा स्थगित भएको छ,’ उनले भने।

उनले जर्मनीमा रुसोफोबिया (रुसी विद्वेष) को खेती गरिरहेको र ट्युटोनिक सैन्यवादको भावना पुनर्जीवित भइरहेकोप्रति चिन्ता व्यक्त गरे। ‘जर्मन जनता, विशेषगरी युवा पुस्तालाई, रूसको आसन्न रहस्यमय आक्रमणबारे खुलेआम झूटो कथन दिइरहेको छ। हरेक पापको दोष हाम्रो देशलाई थोपरिन्छ, समस्या सबैको स्रोत तथाकथित “रूसी हस्तक्षेप” हो। साँच्चिकै ठूला राजनेताहरूको युग वर्तमान जर्मनीका लागि विगतको कुरा बन्न पुगेको देख्दा दुःख लाग्छ,’ उपविदेशमन्त्रीको भनाइ थियो।

लुबिन्स्कीले फालिन जस्ता व्यक्तित्वहरू, जसले आफ्ना जर्मन सहकर्मी र मित्रहरूसँग मिलेर रुस, जर्मनी र समग्र युरोपको शान्तिपूर्ण र छिमेकी भविष्यको लागि इमानदारीपूर्वक काम गरे, उनलाई श्रद्धाञ्जली दिनुपर्ने बताए। उनले भावुक हुँदै भने, ‘म यहाँ धेरै पूर्णविरामहरू राख्न चाहन्छु।’ यो अभिव्यक्तिले हालको रुस–जर्मनी सम्बन्धको तिक्तताप्रति उनको गहिरो पीडा र असन्तुष्टिलाई संकेत गरेको छ। फालिनको शताब्दीको अवसरमा आयोजित यस सम्मेलनले एक महान् कूटनीतिज्ञको सम्झना मात्र गरेन, हालको भूराजनीतिक तनावबीच रुसी परराष्ट्र नीतिको धारणालाई पनि स्पष्ट पारिदिएको छ।