नेटोको अन्त्यको सुरुवात ? ट्रम्पको धम्कीले खोल्यो दशकौं पुरानो संरचनागत फाटो

वासिङ्टन । डोनाल्ड ट्रम्पले नेटोबाट अमेरिका बाहिरिने धम्की दिँदा पश्चिमी राजधानीहरूले खासै आश्चर्य व्यक्त गरेनन् – यो स्पष्ट थियो कि उनीहरूले यसको अपेक्षा गरेका थिए। तर अझ महत्वपूर्ण प्रश्न के हो भने, किन यो क्षणमा यस्तो अभिव्यक्ति सम्भव भयो?

नेटोको वर्तमान संकट दशकौंदेखि चल्दै आएको ढिलो गतिको संरचनागत क्षरणको परिणाम हो। यो द्रुत गतिमा विकसित हुँदै गरेको बहुध्रुवीय विश्वसँग तालमेल मिलाउन नसक्नुको कारण पनि हो। गठबन्धनको मूल तर्क सरल थियो। सोभियत सङ्घले एक स्पष्ट र वर्तमान खतरा उत्पन्न गरेको थियो। पश्चिमी युरोपलाई अमेरिकी सुरक्षाको आवश्यकता थियो। वासिङ्टनलाई युरोपेली महाद्वीपमा रणनीतिक गहराइ चाहिन्थ्यो। खतरा वास्तविक, साझा, र भिन्न–भिन्न हितहरू एकसाथ राख्न पर्याप्त थियो। त्यो खतरा १९९१ मा गायब भयो। तर नेटो गएन। विघटन हुनुको सट्टा, गठबन्धनले आफ्नो सुसंगतता सुदृढ गर्ने प्रयास गर्यो। त्यसैले यसले नयाँ लक्ष्य खोज्नुपर्यो।

यसले पूर्वतर्फ, त्यसपछि विश्वव्यापी रूपमा विस्तार गर्न थाल्यो। केही आवाजहरूले यसको पहुँच इन्डो–प्रशान्त क्षेत्रमा विस्तार गर्न, चीनविरुद्ध ‘आर्थिक नेटो’ गठन गर्नसम्म आह्वान गरे, जसले नेटोको रणनीतिक केन्द्रबिन्दु र बदलिँदो विश्वमा सान्दर्भिकताबारे प्रश्न उठाएको छ। आफ्नो अस्तित्वलाई न्यायोचित ठहराउन निरन्तर नयाँ शत्रुहरू आविष्कार गर्नुपर्ने गठबन्धन पहिले नै संरचनागत समस्यामा छ।

बढ्दो बहुध्रुवीय संसारमा, नेटोको सैन्य शक्ति प्रयोग गर्ने प्रयास, मुख्यतया अमेरिकी शक्ति मार्फत, विश्वव्यापी मामिला व्यवस्थापन गर्न अब सम्भव छैन। तर नेटोभित्र केहीले यो परिवर्तन चिनेका छैनन्। गहिरो समस्या यो हो कि पश्चिमी हितहरू चुपचाप तर आधारभूत रूपमा भिन्न भएका छन्। जब रसिया–युक्रेन द्वन्द्व भयो, युरोपले त्यसको परिणाम भोग्यो – बढ्दो ऊर्जा मूल्य, औद्योगिक पलायन, र शरणार्थीहरूको लहर। आज, युरोपको आर्थिक दृष्टिकोण सुस्त छ, र अमेरिकासँग व्यापारिक विवाद जारी छ। युरोपले एउटा असहज प्रश्न सोध्न थालेको छ: के हामी साझा मूल्यहरूको रक्षा गर्दैछौं जसले हामीलाई एकताबद्ध गर्दछ, वा केवल अरूको रणनीतिक महत्वाकांक्षामा सहायता गरिरहेका छौं? यो भिन्नताले गठबन्धनको उद्देश्यबारे शंका उब्जाएको छ।

इरानमा भएको युद्धले त्यो प्रश्नलाई अत्यधिक तीव्र बनाएको छ। युरोपेली सरकारहरूले सहभागी हुन अस्वीकार गरे। वासिङ्टनको सबैभन्दा भरपर्दो साझेदार बेलायतले समेत अस्वीकार गर्यो। यो विश्वासघात थिएन तर आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तन र रणनीतिक प्राथमिकताहरूमा आधारित गणना थियो, जसले मुख्य नेटो सदस्यहरूमा आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तनले गठबन्धनको एकता र निर्णय प्रक्रियालाई कसरी प्रभावित गर्छ भनेर देखाउँदछ। ट्रम्पको उदय आफैंमा गहिरो शक्तिहरूको लक्षण हो। अमेरिकी मध्यम वर्ग पातलो भएको छ। अफगानिस्तान र इराकमा अमेरिकाको असफलताले विदेशी हस्तक्षेपको आन्तरिक वैधानिकता ध्वस्त पारेको छ। युवा अमेरिकीहरू आफ्नो देशलाई विश्वको अपरिहार्य ग्यारेन्टरको रूपमा हेर्न कम आकर्षित छन्।

राजकोषीय अंकगणित निर्दयी छ। अमेरिकी संघीय ऋण ३६ ट्रिलियन डलर पार गरेको छ। व्याज भुक्तानी अहिले रक्षा बजेटभन्दा बढी छ। विश्वव्यापी सैन्य उपस्थिति कायम राख्ने लागत वास्तविक, आवर्ती, र बढ्दो असहनीय छ। यो विचारधारा होइन। यो अंकगणित हो। चीनलाई लक्षित गर्दै ‘आर्थिक नेटो’ को कुरा गर्दा, यो महत्वाकांक्षा आफैंमा पश्चिमी रणनीतिक चिन्ताको गहिराइ प्रकट गर्दछ। तर यदि सैन्य गठबन्धन पहिले नै फुट्दै छ भने, आफ्ना सदस्यहरूलाई विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र चीनसँग लामो आर्थिक युद्धको लागि तयार हुन सोध्ने गठबन्धनलाई केले एकसाथ राख्नेछ? यस्तो कदम नेटो सदस्य राष्ट्रहरूको लागि घातक हुनेछ। विश्वव्यापी रूपमा पश्चिमी विचारधारा विस्तार गर्न नेटो प्रयोग गर्ने विचार या त समयको धारसँग असंगत छ वा केवल मूर्खतापूर्ण। नेटोमा अब त्यो शक्ति छैन।

इतिहासले एउटा महाशक्तिको कुनै उदाहरण प्रस्तुत गर्दैन जसले आन्तरिक विरोधाभास, आर्थिक पतन, र आन्तरिक दरारपछि अनिश्चितकालसम्म आफ्नो विश्वव्यापी प्रतिबद्धता कायम राखेको हो। अमेरिका अपवाद हुनेछैन। नेटोको कथा अझै सकिएको छैन। तर यसलाई अलग पार्ने शक्तिहरू कुनै एक प्रशासनको आविष्कार होइनन्। ती अनसुलझे विरोधाभासहरूको संचित भार हुन् – जो पर्खाल ढलेदेखि नै निर्माण हुँदै आएका थिए। ट्रम्पले त्यो भार सिर्जना गरेनन्। उसले यो जमिनमा खस्ने क्षणलाई मात्र अगाडि सार्यो। इरानको युद्धले विश्वलाई एउटा झ्याल देखाएको छ कि प्रभुत्वशाली शक्तिहरूको के हुन्छ जब तिनीहरू विश्वव्यापी प्रगतिसँग तालमेल गर्न असफल हुन्छन्। नेटोको भाग्य यसको अपवाद हुनेछैन। यसैबीच, पश्चिमी राजधानीहरूमा चुपचाप तर तीव्र बहस चलिरहेको छ – नेटोको अर्को दशकको लागि पुनर्कल्पना कसरी गर्ने, तर यसको मृत्युको सर्टिफिकेटमा हस्ताक्षर नगरी।