श्रमदान र देशभक्तिबाटै सुदृढ राष्ट्र निर्माणको मार्ग

# लक्की चन्द

देशको निर्माण, विकास र सुरक्षामा सरकार तथा सत्तासीन दलका नेताहरूको भूमिका अत्यन्तै निर्णायक मानिन्छ। इतिहासले देखाएको छ, जब शासकहरू त्यागी, निःस्वार्थी, कर्मशील र देशभक्त हुन्छन्, तब राष्ट्र बलियो बन्छ, आत्मनिर्भर बन्छ र कुनै विदेशी शक्तिसामु झुक्नुपर्दैन। आफ्नै खुट्टामा उभिएको देश मात्र वास्तविक अर्थमा स्वतन्त्र र समृद्ध बन्न सक्छ। विश्वका केही राष्ट्रहरू यसका उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन्, जहाँ नेतृत्वको दृढता र देशभक्तिले विकास र स्वाभिमान दुवैलाई सुदृढ बनाएको छ।

तर नेतृत्व तहमा कमजोरी आएमा, गलत निर्णय र स्वार्थी प्रवृत्ति हावी भएमा देशले गम्भीर संकट झेल्नुपर्छ। त्यसैले राज्य सञ्चालनको मूल आधार नै देशभक्ति भावना र श्रमप्रतिको सम्मान हुनुपर्छ भन्ने आवाज बलियो बन्दै गएको छ।

सरकारको महत्वपूर्ण अङ्गका रूपमा रहेको लोकसेवा आयोगबाट राष्ट्रसेवक कर्मचारीहरू चयन भएर आउँछन्। तर पछिल्लो समय कर्मचारीहरू सेवा सुविधा, पदोन्नति र व्यक्तिगत स्वार्थमा बढी केन्द्रित हुने प्रवृत्तिले सरकारी कामकारबाही प्रभावकारी बन्न नसकेको आलोचना भइरहेका छन्। कार्यालय समयको सही उपयोग नहुनु र जिम्मेवारीप्रति उदासीनता देखिनुले राज्य संयन्त्रको कार्यक्षमता कमजोर बन्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

यस सन्दर्भमा बौद्धिक तथा शारीरिक श्रमलाई संस्थागत रूपमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ। बौद्धिक श्रमतर्फ कर्मचारीहरूले भूगोल, राजनीति, अर्थतन्त्र, शिक्षा, कूटनीति, सुरक्षा, कानुन, भाषा, कला, संस्कृति र इतिहास जस्ता विषयमा लेख, पुस्तक तथा अनुसन्धान प्रस्तुत गर्नुपर्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने सुझाव आएको छ। अवकाशपछि पनि आफ्ना अनुभवहरूलाई दस्तावेजीकरण गरी देशका लागि ज्ञानकोषका रूपमा संरक्षण गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरिएको छ।

त्यस्तै, शारीरिक श्रमअन्तर्गत आफ्नै गाउँ–समाजको विकास निर्माणमा श्रमदान गरेको प्रमाण पेश गर्ने व्यवस्था लागू गर्नुपर्ने माग पनि उठेको छ। यसले समाजमा श्रमप्रतिको सम्मान बढाउने, सामूहिक उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्ने र श्रम संस्कृतिको विस्तार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विशेषगरी, लोकसेवा उत्तीर्ण गरी सरकारी सेवामा प्रवेश गरेपछि कर्मचारीहरूलाई महिनामा कम्तीमा एकपटक अनिवार्य श्रमदानमा सहभागी गराउने व्यवस्था गर्नुपर्ने प्रस्ताव राखिएको छ। सरसफाइ, वृक्षरोपण, मठमन्दिर तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, नदी–खोला सफाइ, सडक तथा पुल मर्मत जस्ता कार्यमा यस्तो श्रमदान उपयोगी बन्न सक्छ। विपद् र संकटका बेला पनि यस्तो अभ्यासले सहयोगी भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ।

विगतमा सञ्चालन भएको वाग्मती सफाइ अभियानलाई उदाहरणका रूपमा लिइए पनि, विदेशी सोच र सहयोगमा आधारित भएकाले त्यसले निरन्तरता पाउन नसकेको विश्लेषण गरिएको छ। विदेशी सहयोगमा आधारित योजनाहरूमा स्वामित्वको अभाव हुँदा दीर्घकालीन प्रभाव नपर्ने अनुभवले देखाएको छ। यसले आत्मनिर्भर सोच र देशभक्ति भावनाको अभावलाई उजागर गरेको छ।

यसैबीच, भक्तपुर नगरपालिकाले दशकौँदेखि श्रमदानमार्फत सम्पदा संरक्षण, शिक्षा, स्वास्थ्य र सरसफाइमा उल्लेखनीय काम गर्दै आएको उदाहरण प्रेरणादायी मानिएको छ। पाक्षिक रूपमा सञ्चालन हुने सरसफाइ अभियान, मन्दिर तथा ऐतिहासिक संरचनाहरूको पुनर्निर्माणमा जनप्रतिनिधि, कर्मचारी र स्थानीयवासीको सक्रिय सहभागिताले श्रम संस्कृतिको जगेर्ना गरेको छ। पाँचतले मन्दिर, भैरव मन्दिर, सिद्धिनरसिंह मन्दिर लगायतका सम्पदामा गरिएको श्रमदानले स्थानीयस्तरमा देशभक्ति र सेवा भावनालाई मजबुत बनाएको देखिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार घर बलियो बनाउन धुरी बलियो हुनुपरेझैँ, राष्ट्र बलियो बनाउन नेतृत्व तहदेखि सामान्य कर्मचारीसम्म सबैमा देशभक्ति र श्रम संस्कृतिको विकास अपरिहार्य छ। राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्रीदेखि वडा सदस्यसम्म, मुख्य सचिवदेखि कार्यालय सहयोगीसम्म र सेनादेखि प्रहरीसम्म सबै तहमा श्रमप्रति सम्मान र देशप्रतिको उत्तरदायित्व बढाउन लोकसेवाको पाठ्यक्रममै श्रमदानलाई अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।

समग्रमा, श्रमदान र देशभक्तिको समन्वयमार्फत मात्रै सुदृढ, आत्मनिर्भर र समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव हुने धारणा बलियो रूपमा अगाडि आएको छ।