‘क्षेत्रीय स्थायित्व’ कसको? : अमेरिकी बधाईमा वरिष्ठ पत्रकार दीक्षितको ब्यङ्ग्य र कूटनीतिक बहस

काठमाडौँ — नवगठित सरकारका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहलाई अमेरिकी दूतावासले बधाई सन्देश दिँदै ‘पारस्परिक समृद्धि र क्षेत्रीय स्थायित्व’ का लागि सहकार्य गर्ने इच्छा व्यक्त गरेपछि कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस सुरु भएको छ। वरिष्ठ पत्रकार कनकमनि दीक्षितले यसलाई व्यङ्ग्य गर्दै सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, ‘“Mutual Prosperity” – Okay, “Regional Stability” – Hmmm. Which region?’

यो संक्षिप्त तर अर्थपूर्ण टिप्पणीले ‘क्षेत्रीय स्थायित्व’ भन्ने अभिव्यक्तिले नेपालको भू-रणनीतिक अवस्थिति र यससँग जोडिएका भूराजनीतिक स्वार्थहरूतर्फ इङित गर्दै गम्भीर प्रश्न उठाइदिएको छ। अमेरिकाले भन्न खोजेको ‘क्षेत्र’ कुन हो? दक्षिण एसिया, हिन्द प्रशान्त क्षेत्र, वा चीन–भारत–अमेरिकाको त्रिकोणात्मक भूराजनीतिक समीकरण? यो प्रश्नले नेपालजस्तो सानो राष्ट्रको सार्वभौमिकता र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिमा कस्तो प्रभाव पर्न सक्छ भन्ने विषयलाई पनि केन्द्रमा ल्याएको छ।

नेपाल एउटा स्वतन्त्र, सार्वभौम र गैर-संलग्न परराष्ट्र नीतिमा अडिग राष्ट्र हो। यस्तो अवस्थामा ‘पारस्परिक समृद्धि’ भन्नुको अर्थ दुई देशबीचको आर्थिक, राजनीतिक र रणनीतिक सहकार्यको नयाँ चरणको सुरुवात हो वा नेपाललाई ठूलो शक्तिको प्रभावक्षेत्रमा धकेल्ने प्रयासको संकेत? यी प्रश्नहरूले कूटनीतिक विज्ञ तथा राजनीतिक विश्लेषकहरूको ध्यान तानेको छ।

वरिष्ठ पत्रकार दीक्षित लामो समयदेखि नेपालको परराष्ट्र नीति, कूटनीतिक सन्तुलन र राष्ट्रिय स्वार्थका विषयमा सशक्त लेखन गर्दै आएका व्यक्तित्व हुन्। उनको यो टिप्पणीले अमेरिकी दूतावासको बधाई सन्देशमा प्रयुक्त शब्दावलीको गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ।

नेपालको संविधानले राष्ट्रिय हित, स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डतालाई परराष्ट्र नीतिको आधार स्तम्भको रूपमा स्थापित गरेको छ। यस अवधारणाअनुसार नेपालले सधैं सन्तुलित, समानतामा आधारित र पारस्परिक हितमा केन्द्रित सम्बन्धको वकालत गर्दै आएको छ। तर, ठूला शक्तिहरूले ‘पारस्परिक समृद्धि’ भन्ने शब्दलाई प्रायः आफ्नो रणनीतिक स्वार्थसँग जोडेर हेर्ने गरेको पृष्ठभूमि पनि छ।

नेपालको भू-रणनीतिक अवस्थिति यस्तो छ कि दक्षिण एसियाका दुई ठूला शक्तिहरू भारत र चीनका बीचमा रहेको यो देश सधैं कूटनीतिक सन्तुलनको अभ्यास गर्दै आएको छ। अमेरिकी बधाई सन्देशमा उल्लेखित ‘क्षेत्रीय स्थायित्व’ को अभिव्यक्तिले पनि नेपालको यही भू-रणनीतिक स्थितिलाई केन्द्रमा राखेर हेरिएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।

अमेरिकी दूतावासको बधाई सन्देशलाई लिएर नेपालको राजनीतिक दल तथा नागरिक समाजमा विभिन्न प्रतिक्रियाहरू आइरहेका छन्। कसैले यसलाई नयाँ सरकारप्रति अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको स्वीकारोक्तिको रूपमा लिएका छन् भने कसैले ‘पारस्परिक समृद्धि’ र ‘क्षेत्रीय स्थायित्व’ को आशयबारे स्पष्ट हुन आवश्यक रहेको बताएका छन्। वरिष्ठ पत्रकार दीक्षितको ब्यङ्ग्यात्मक टिप्पणीले यस बहसलाई थप तीक्ष्ण बनाएको छ।

नेपाल एउटा स्वतन्त्र राष्ट्र हो, जसले कुनै पनि देशसँगको सम्बन्ध समानता, पारस्परिक हित र संवैधानिक मूल्यको आधारमा मात्र निर्धारण गर्दछ। यस विषयमा आगामी दिनमा थप बहस हुने र नयाँ सरकारको परराष्ट्र नीतिले यसको औपचारिक व्याख्या गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।