एक महिनाको युद्ध : मध्यपूर्वमा विनाश, विश्व अर्थतन्त्रमा धक्का, र राजनीतिक समाधानको अनिश्चित यात्रा

काठमाडौं — अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको युद्ध एक महिना पूरा गर्दै गर्दा मध्यपूर्व क्षेत्रमा दशकौंपछिको सबैभन्दा ठूलो सैन्य द्वन्द्वले व्यापक विनाश र विश्वभर गम्भीर धक्का निम्त्याइरहेको छ। वासिङ्टन र तेहरानबीच युद्धविरामका लागि सम्भावित वार्ता भइरहेका समाचारहरू सार्वजनिक भए पनि ठोस प्रगति हुन सकेको छैन। निरन्तर आक्रमण र सैन्य विस्तारले तत्काल तनाव कम हुने सम्भावनालाई थप धुमिल बनाइदिएको छ।

यो युद्ध फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले तेहरान र इरानका अन्य सहरहरूमा हवाई आक्रमण गर्दै सुरु भएको थियो। त्यसयता इरानी सैन्य कमान्ड सेन्टर, मिसाइल स्थापना, ऊर्जा पूर्वाधार र आणविक सुविधाहरूलाई लक्षित गर्दै आक्रमणहरू जारी छन्। जवाफमा इरानले इजरायल र कुवेत, बहराइन, कतार, जोर्डन, साउदी अरब, युएई लगायत मध्यपूर्वभर रहेका अमेरिकी सैन्य सुविधाहरूमा ८० भन्दा बढी मिसाइल र ड्रोन आक्रमणका लहरहरू चलाइसकेको छ।

यस द्वन्द्वमा भारी मानवीय क्षति भएको छ। इरानतर्फ १ हजार ९०० भन्दा बढीको मृत्यु र २४ हजार ८०० भन्दा बढी घाइते भएको अनुमान गरिएको छ। जसमा तत्कालीन सर्वोच्च नेता अली खामेनेई, शीर्ष सुरक्षा अधिकारी अली लारिजानी, र गुप्तचर मन्त्री इस्माइल खातिबको मृत्यु पुष्टि भएको छ। इजरायल र अमेरिकी सेनाको पनि क्षति भएको छ। कम्तीमा १९ इजरायली र १३ अमेरिकी सैनिकको मृत्यु भएको बताइन्छ।

युद्धले क्षेत्रका अन्य मुलुकहरूलाई पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ। धेरै देशमा प्रक्षेपणहरूले क्षति पुर्याएको छ। खाडी क्षेत्र शान्ति र समृद्धिको गढको रूपमा रहेको स्थिति संकटमा परेको छ। क्षेत्रभर महत्वपूर्ण ऊर्जा पूर्वाधारहरू आक्रमणको चपेटामा परेका छन्। लाखौं नागरिक दक्षिणपूर्वी एसिया र युरोपका सुरक्षित स्थानहरूमा पलायन हुन बाध्य भएका छन्।

मार्च २ मा लेबनानको हिजबुल्लाहले इरानको समर्थनमा इजरायलमा रकेट प्रहार गरेपछि इजरायली हवाई आक्रमण र लेबनानमा जम्मा प्रवेशको घटनाले १११६ जनाको ज्यान लिएको र १० लाखभन्दा बढी विस्थापित भएको बताइन्छ।

एक प्रमुख वृद्धिका रूपमा, इरानले हर्मुज जलडमरुमा प्रभावकारी नाकाबन्दी गरेको छ। उसले आफूले गैर–शत्रु ठानेका पानीजहाजहरूलाई मात्र आवतजावत गर्न दिएको छ। यो नाकाबन्दी र क्षेत्रीय ऊर्जा सुविधाहरूमा क्षतिले तेलको मूल्य उचालिएको छ। ब्रेन्ट क्रुड तेल प्रतिब्यारेल १०० अमेरिकी डलरभन्दा माथि रहेको छ, जुन युद्ध सुरु हुँदाको तुलनामा ५० प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि हो। विश्व व्यापार संगठनको हालैको प्रतिवेदनअनुसार निरन्तर उच्च ऊर्जा मूल्यले सन् २०२६ मा विश्वव्यापी कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को वृद्धिदर ०.३ प्रतिशत बिन्दुले घटाउन सक्नेछ।

इजरायलको च्यानल १२ ले मंगलबार रिपोर्ट गरेअनुसार वासिङ्टनले इरानलाई एक महिने युद्धविरामका लागि १५–बुँदे योजना हस्तान्तरण गरेको छ। तर तेहरानले यसलाई ‘अत्यधिक र वास्तविकतासँग असंगत’ ठहराएको इरानको राज्य–सञ्चालित प्रेस टिभीले बुधबार जनाएको छ। इजरायली रक्षामन्त्री इजरायल कात्जले शुक्रबार इरानमा आक्रमण ‘तीव्र र थप लक्ष्यहरूमा विस्तार हुने’ घोषणा गरे।

क्षेत्रीय विश्लेषकहरूको भनाइमा, युद्धविरुद्धको बढ्दो क्षेत्रीय र विश्वव्यापी दबाबले अल्पकालीन र नाजुक युद्धविरामको मार्ग खोल्न सक्ने भए पनि वास्तविक युद्धविराम भने अझै टाढा छ। यो द्वन्द्व कुनै वास्तविक राजनीतिक समाधान नभई तानिन सक्ने जोखिम रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

सुडानी द्वन्द्व अनुसन्धानकर्ता नाजी अजिबले भने, “छोटो अवधिको सबैभन्दा सम्भावित परिदृश्य अन्तर्राष्ट्रिय दबाब र दुवै पक्षको पुनः स्थिति मूल्यांकनको कारणले सीमित युद्धविराम हुनु हो। यस्तो रोकावट व्यापक समाधानको सट्टा रणनीतिक मोहलत मात्र हुनेछ।”

अल्जेरियाको फ्रान्सेली भाषाको दैनिक समाचारपत्र ले ज्युन इन्दिपेन्दान्टका सम्पादक कामेल मन्सारीको तर्क छ कि यो द्वन्द्व सजिलै लामो समयसम्म चल्ने क्षतिको युद्धमा परिणत हुन सक्छ। “युद्धविरामका लागि प्रत्येक पक्षले प्रतीकात्मक ‘विजय’ दाबी गर्न आवश्यक हुन्छ, जुन अहिलेको अवस्थामा सम्भव देखिँदैन। यदि अमेरिका र इजरायलले इरानमाथिको आक्रमण जारी राखे भने, यो द्वन्द्व लामो असममित युद्धको रूप लिन सक्छ,” मन्सारीले भने।

लिबियाको उच्च राज्य परिषद्का सुरक्षा सल्लाहकार ब्रिगेडियर पाइलट एडेल अब्देलकाफीको भनाइमा त्यो अवस्थामा क्षेत्रीय खेलाडीहरूले अप्रत्यक्ष उपायहरू — प्रक्सी आक्रमण, सीमित हमला र साइबर युद्धमा भर पर्न सक्छन्।

हालसम्म इजरायलले युद्ध अन्त्य गर्न न्यूनतम चासो देखाएको छ। उसका अधिकारीहरूले बारम्बार कुनै पनि युद्धविरामको विरोध गर्दै सैन्य कारबाही विस्तार गर्ने संकेत गरिरहेका छन्। इजरायली राजनीतिक विश्लेषक जोनाथन लिसले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको इरानसँग तत्काल सम्झौताको प्रयासले इजरायलमा अमेरिकाले सम्झौतामा लचकता देखाउने सम्भावनाप्रति चिन्ता बढाएको बताए। इजरायली अधिकारीहरूलाई डर छ कि अमेरिका इरानको उच्च–स्तरीय युरेनियम भण्डार, यसको आणविक कार्यक्रममा प्रतिबन्ध र ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमतामा सीमितता जस्ता महत्वपूर्ण विषयमा लचकता देखाउन सक्छ।

विश्लेषकहरूले अमेरिका र इजरायलले इरानमाथिको हमलामा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई बेवास्ता गरेको ठहर गर्दै यो युद्धले क्षेत्रीय तनाव मात्र बढाएको छैन, विश्व व्यवस्थालाई पनि क्षयीकरण गरिरहेको चेतावनी दिएका छन्। अंकारास्थित स्वतन्त्र राजनीतिक विश्लेषक बाटु कोस्कुनले यो युद्धले क्षेत्रीय ध्रुवीकरणलाई दीर्घकालीन गुटीय राजनीतिमा परिणत गर्न सक्ने जोखिम रहेको बताए। “सक्रिय लडाइँ रोकिए पनि, समाधान नभएका गुनासा र बदलिँदो गठबन्धनले भविष्यका द्वन्द्वका बीजहरू रोप्न सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्डहरूको चयनात्मक पालनाले संस्थागत विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउँदै अन्यत्र पनि यस्तै व्यवहारलाई प्रोत्साहन दिन सक्छ,” कोस्कुनले भने।

अरब र अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका इजिप्टी अनुसन्धानकर्ता मुस्तफा अमिनका अनुसार यो युद्धले अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा संकट निम्त्याइरहेको छ। “एकपक्षीय कदमहरूले संयुक्त राष्ट्र संघमा आधारित विश्व व्यवस्थालाई पछाडि धकेल्दै अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली गहिरो संकटमा फसेको छ। यसले साँघुरो, छोटो दृष्टिकोणको स्वार्थले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई उछिनेको बहुध्रुवीय अराजकतातर्फको संक्रमणलाई प्रोत्साहन दिन्छ,” अमिनले भने।

युद्ध जारी रहे पनि आशाको किरण भने देखिन सक्छ। वेस्ट बैंकको अरब अमेरिकन युनिभर्सिटीका राजनीतिक विज्ञानका प्राध्यापक अयमान युसुफले शान्तिका लागि आह्वान, विशेषगरी चीनजस्ता देशहरूको भूमिका, तनाव न्यूनीकरण र संलग्न पक्षहरूबीच वार्तालाई प्रोत्साहन गर्न महत्वपूर्ण हुने बताए। तर दीर्घकालीन शान्तिका लागि बहुपक्षवाद र सहअस्तित्वमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थालाई कायम राख्न थप देशहरू सामूहिक प्रयासमा सामेल हुनुपर्ने उनको भनाइ छ। युसुफले भने, “अन्ततः स्थिरता प्राप्त गर्न वार्तालाई प्राथमिकता दिने, अन्तर्राष्ट्रिय ढाँचाको सम्मान गर्ने, र छोटो अवधिको सैनिक लाभको सट्टा दीर्घकालीन राजनीतिक समाधानतर्फ काम गर्ने सामूहिक अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक छ।”