बादलको स्वर : सानो देशको ठूलो प्रश्न, विश्व शक्तिको नाडीमा चोट

# पासाङ ल्हामु

रामबहादुर थापा ‘बादल’ ले प्रतिनिधिसभाको पहिलो बैठकमा उठाएको प्रश्न– ‘सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत र संसद भवन कुन उद्देश्यले जलाइयो?’ – एउटा साधारण राजनीतिक जिज्ञासा मात्र होइन। यो एउटा सार्वभौम राष्ट्रको नेताले आफ्नै भूमिमा भएको ‘संगठित विनाश’ प्रति उठाएको कानुनी र ऐतिहासिक प्रश्न हो, जसले नेपालको आन्तरिक घटनालाई वैश्विक शक्ति सन्तुलनसँग जोड्ने साहसिक कदम चालेको छ।

बादलले भदौ २३–२४ मा ‘हतियारधारी टीओबी तिलस्मी रूपमा प्रकट भए’ भन्ने आरोप लगाए। यो अभिव्यक्तिलाई केहीले व्यङ्ग्यको रूपमा लिए। तर अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा, साना राष्ट्रहरूमा ‘गैर–राज्यीय अभिनेता’ हरूको अचानक उपस्थिति र गायब हुने घटना कुनै नौलो होइन। ल्याटिन अमेरिकादेखि मध्यपूर्वसम्म, रंगक्रान्तिदेखि साइबर युद्धसम्म, ‘पहिचान नखुलाउने शक्ति’ प्रयोग गर्ने परम्परा रहेको छ। बादलले यसलाई प्रश्न गरेर नेपाली भूमिमा त्यस्तो घटनाको अन्तर्राष्ट्रिय पाटो पनि अनुसन्धान हुनुपर्छ भन्ने संकेत दिएका छन्।

यसैगरी, बादलले रास्वपाको विजयमा नेपाली सेना, बारबरा फाउन्डेसन, एआई, अल्गोरिदम र ‘गोयबल्स’ को भूमिका रहेको आरोप लगाए। यो सतही आरोपभन्दा पनि गहिरो सत्यतर्फ संकेत हो। आधुनिक युगमा चुनावी परिणाम प्रभावित पार्न डाटा माइनिङ, सोशल मिडिया एल्गोरिदम र मनोवैज्ञानिक सञ्चालन (गोयबल्सियन प्रोपागान्डा) को प्रयोग विश्वव्यापी रूपमा प्रमाणित भइसकेको छ। क्याम्ब्रिज एनालिटिका प्रकरण यसकै एउटा उदाहरण हो। बादलले यो विश्वव्यापी प्रवृत्तिलाई नेपालको सन्दर्भमा जोडेर हेर्नुपर्ने चुनौती दिएका छन्। उनले ‘बारबरा फाउन्डेसन’ जस्तो अल्पज्ञात नामलाई संसदीय मञ्चमा ल्याएर यसलाई अनुसन्धानको विषय बनाउन बाध्य पारेका छन्।

बादल एमालेको कार्यबाहक अध्यक्ष हुँदै हुँदै पनि यो तथ्य बाहिरी रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। यो उनको व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, पार्टीभित्रको ‘नियन्त्रित सूचना प्रवाह’ र ‘पारदर्शिताको अभाव’ को प्रतीक पनि हो। बादल जस्तो भूमिका राख्ने व्यक्तिले आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्न संसदीय मञ्च रोज्नुपर्ने बाध्यताले एमालेजस्तो संगठनको आन्तरिक लोकतन्त्रमाथि प्रश्न उठ्छ। यसर्थ, बादलको भाषण एमालेभित्रको ‘स्थापित समूह’ विरुद्धको विद्रोहको रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

बादलको भाषणलाई आफ्नै पार्टीका नेता विष्णुप्रसाद पौडेलले ‘पार्टीको स्थापित नीति र मान्यता विपरीत’ भन्दै आलोचना गरे। तर प्रश्न उठ्छ– जब पार्टीकै संसदीय दलका नेताले राष्ट्रिय सम्पत्ति जलाउने घटनाको सत्यतथ्य खोज्न माग गर्छन्, त्यो कसरी ‘नीति विपरीत’ हुन सक्छ? कुनै सभ्य राजनीतिक दलको नीति राष्ट्रिय सुरक्षा र संवैधानिक स्थायित्वको पक्षमा हुन्छ। यदि त्यो नीति नै ‘आगजनीको अनुसन्धान रोक्ने’ पक्षमा छ भने त्यो नीति सुधारको माग गर्ने बादलको भूमिका प्रशंसनीय हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरू यसलाई ‘स्थापित सत्ताको जवाफदेही चुनौती’ भन्ने गर्छन्।

यता एमाले नेता योगेश भट्टराईले ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ को सिद्धान्त सम्झाउँदै नेपाली सेना, न्यायालय र कर्मचारीतन्त्रप्रति पार्टीको सम्मान रहने उल्लेख गरेका छन्। तर उनले बादलले उठाएको मूल प्रश्न– ‘संसद भवन कसले जलायो?’ – को जवाफ दिन सकेका छैनन्। बादलले राज्यका अंगहरूप्रति असम्मानजनक केही भनेका छैनन्, बरु ती अंग प्रयोग गरेर ‘संगठित विनाश’ गर्न खोजियो कि भन्ने शंका उब्जाएका छन्।

बादलको भाषणपछि एमालेभित्र र बाहिर (पत्रकार, विश्लेषक) दुवैतिरबाट तीव्र प्रतिक्रिया आएको छ। यसको अर्थ बादलले एउटा ‘तार’ छोएका छन्। बारबरा फाउन्डेसन, टीओबी, एआई लगायतका विषयहरू नेपाली राजनीतिको ‘सहमतिको विषय’ होइनन्। जो शक्ति केन्द्रको नजिक छन्, उनीहरूलाई यी विषयमा बहस हुनु पीडादायी छ। बादलले यो निजी बहसलाई सार्वजनिक संसदीय मञ्चमा ल्याइदिए। त्यसैले उनीमाथि ‘पार्टी नीति विपरीत’ को आरोप लगाइएको हो। तर बादलको गल्ती के हो त? उसले ‘बहुसंख्यकको मौन सत्य’ लाई मुखरित गरिदिए।

यदि बादलको आरोप सही साबित हुन्छ भने, यो नेपालको सार्वभौमिकता र लोकतन्त्र विरुद्धको ‘हाइब्रिड युद्ध’ को एउटा उदाहरण हुनेछ। विश्वमा शीतयुद्धपछि ‘रंगक्रान्ति’ र ‘प्रोपागान्डा युद्ध’ को प्रयोग बढेको छ। बादलको आरोपले नेपाल पनि त्यसको चपेटामा परेको हुनसक्ने गम्भीर सम्भावनालाई उठाएको छ। यदि कुनै देशको चुनावी परिणाम प्रभावित गर्न बाह्य एल्गोरिदम र डाटा माइनिङ प्रयोग भएको प्रमाणित भयो भने त्यो त्यस देशको लोकतन्त्रको हत्या हो। बादलले त्यो हत्याको अनुसन्धानको माग गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पारदर्शी अनुसन्धानको माग गर्नु सानो राष्ट्रको अधिकार हो, र बादलले यो अधिकारको प्रयोग गरेका छन्। उनले देखाएको साहस साना राष्ट्रहरूको लागि ठूलो कुरा हो। विश्वमा ‘शक्ति नै सत्य’ को मान्यतालाई चिर्दै ‘सत्य नै शक्ति’ को पक्षमा बादलको भाषणले विश्वका अन्य साना राष्ट्रहरूलाई पनि आफ्नो स्वर उठाउन प्रेरित गर्न सक्छ।

रामबहादुर थापा बादलको भाषणले एउटा युगान्तकारी प्रश्न उठाएको छ– के नेपाली राजनीतिको गतिलाई ‘अदृश्य हात’ ले नियन्त्रण गर्छ? उनले यो प्रश्न उठाउने साहस गरे। यो साहस उनलाई ‘राष्ट्रिय नायक’ वा ‘अन्तर्राष्ट्रिय बहसको विषय’ दुवै बनाउन सक्छ। तर एक कुरा सत्य हो– बादलले माओवादी जनयुद्धको मैदान र शान्ति प्रक्रियाको यात्रा पार गरेका एक अनुभवी नेता हुन्। उनको यो प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक नलिई संसारको कुनै पनि प्रजातन्त्रको भविष्य सुरक्षित छैन। बादलको ‘अपराध’ यही हो – उनले ऐनाले नछुनेहरूलाई प्रश्न गरे। र त्यही प्रश्न अहिले विश्वको ध्यानाकर्षणको केन्द्र बन्नुपर्छ।