पद हैन चरित्र ठूलो: राजनीतिक नेतृत्वको साँचो मापदण्ड

# लक्की चन्द

राजनीतिमा पद क्षणिक हो, तर नेताको चरित्रले एउटा सम्पूर्ण पुस्ताको भविष्यको दिशा निर्धारण गर्दछ। शासन, प्रशासन र नीति निर्माणको केन्द्रमा रहेको नेतृत्वको चरित्र मात्र होइन, त्यसले सिर्जना गर्ने समग्र संस्कृति नै मुलुकलाई सुशासनको बाटोमा डोर्याउने वा भ्रष्टाचारको खाडलमा धकेल्ने निर्णायक कारक बन्न जान्छ। पछिल्लो समय नेपाली राजनीतिको विवादित प्रकरणहरू, सम्पत्ति शुद्धीकरणको अनुसन्धानमा परेका पूर्वप्रधानमन्त्रीदेखि पूर्वमन्त्रीहरूसम्मले यथास्थितिमा रहेको नेतृत्वको चरित्रगत संकटलाई उजागर गरेको छ।

सुशासनको आधारभूत सर्त भनेको नेतृत्वको इमानदारी र नैतिकता हो। संविधान, कानुन र नीतिलाई पालना गर्ने नेतृत्वले मात्र प्रणालीगत सुधारको परिकल्पना गर्न सक्छ। चरित्रवान नेतृत्वले आफ्नो पदलाई सेवाको अवसरका रूपमा बुझ्दछ, शक्तिको दुरुपयोग गर्दैन, र निहित स्वार्थलाई राष्ट्रिय हितभन्दा माथि राख्दैन। तर, जब नेतृत्व स्वयम् घुस, कमिसन, र नातावादको केन्द्र बन्न पुग्छ, तब सिंगो शासन प्रणाली नै कब्जा गर्ने औजार बन्न पुग्छ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, लामो समयदेखि सत्ता–शक्तिको केन्द्रमा रहेका नेताहरूविरुद्ध अहिले सम्पत्ति शुद्धीकरणको अनुसन्धान सुरु हुनुलाई दुई दृष्टिले हेर्न सकिन्छ। पहिलो, यसले प्रणालीगत भ्रष्टाचारको गहिराइ उजागर गर्ने संकेत दिन्छ। दोस्रो, यसले शासक वर्गको चरित्र र आचरणप्रति सर्वसाधारणको आक्रोश कति गहिरो छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।

जनताले नेतृत्वमा विश्वास गर्ने आधार नै उसको चरित्र हो। राजनीतिक दलहरूले जहिले पनि ‘सुशासन’, ‘भ्रष्टाचार मुक्ति’ र ‘पारदर्शिता’ का नारा लगाउँछन्। तर आफ्नै पंक्तिका नेताहरू भ्रष्टाचार र अनैतिक आचरणको केन्द्र बन्दा यी नाराहरू खोक्रो हुन पुग्छन्। विश्वास भत्किएपछि नेतृत्वको वैधानिकता मात्र होइन, लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रतिको आस्था नै डगमगिन थाल्छ।

पछिल्लो समय राजनीतिक नेताहरूको जीवनशैली, सम्पत्ति आर्जन र पदीय आचरण सार्वजनिक बहसको केन्द्र बन्दै गएको छ। २४ भदौको घटनापछि नेताका घरबाट भेटिएका जलेका नोटका टुक्रा, पूर्वमन्त्रीहरूको विदेश भ्रमण र बैंक खातामा देखिएको विसंगति, सार्वजनिक पदलाई व्यवसायीकरण गर्ने प्रवृत्ति, यी सबैले नेतृत्वको चरित्रगत पतनको एउटा चित्र प्रस्तुत गर्छन्।

जब नेतृत्व चरित्रविहीन हुन थाल्छ, तब पद र शक्ति आफैंमा अन्तिम लक्ष्य बन्न पुग्छ। पदलाई सेवाको माध्यम नभई व्यक्तिगत स्वार्थ पूर्तिको स्रोतका रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले समग्र शासन संरचनालाई नै भ्रष्ट बनाउँछ। नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म, नियुक्तिदेखि बढुवासम्म, सार्वजनिक खरिददेखि ठेक्कापट्टासम्म, यी सबै प्रक्रियाहरू निहित स्वार्थ र दलाली चक्रको हिस्सा बन्न पुग्छन्।

यो चक्रलाई तोड्न सक्ने शक्ति भनेको मात्र नेतृत्वको चरित्र र इमानदारी हो। तर, जब नेतृत्व आफैं यही चक्रको हिस्सा बन्न पुग्छ, तब प्रणालीले सुधारको सम्भावना गुमाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा पनि, लामो समयसम्म सत्तामा रहेका नेताहरूविरुद्ध अहिले सुरु भएको अनुसन्धानले यही संरचनागत भ्रष्टाचारको जरा केलाउन खोजेको देखिन्छ।

समाजले सधैं आफ्नो नेतृत्वलाई ‘रोल मोडेल’ का रूपमा हेर्दछ। असल चरित्रको नेतृत्वले समाजमा इमानदारी, पारदर्शिता र न्यायप्रतिको आस्थालाई बलियो बनाउँदछ। विद्यालय, कलेज, प्रशासनिक निकाय र निजी क्षेत्रसम्ममा नेतृत्वको आचरणले एउटा संस्कृतिको निर्माण गर्दछ। तर, यदि नेतृत्व आफैं अनैतिक र भ्रष्ट भयो भने त्यसले समाजको नैतिक धरातललाई नै हल्लाउँछ।

अहिलेको अवस्थामा राजनीतिक दलहरू, सरकारी निकाय र सार्वजनिक पद धारण गर्नेहरूको आचरणप्रति सर्वसाधारणमा गहिरो अविश्वास बढ्दै गएको छ। यो अविश्वासको अन्त्य नेतृत्वको चरित्र सुधारबाट मात्र सम्भव छ। सार्वजनिक पद धारण गर्ने व्यक्तिले आफ्नो सम्पत्ति विवरण पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्ने, आचारसंहिताको पालना गर्ने, र निहित स्वार्थभन्दा माथि उठ्ने हो भने मात्र जनताको विश्वास पुनः स्थापित हुन सक्छ।

नेतृत्वको चरित्र मात्र प्रश्न होइन; त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने संस्थागत संरचना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। संवैधानिक निकाय, न्यायपालिका, अनुसन्धान संयन्त्र र प्रशासनिक ढाँचा बलियो नभएसम्म चरित्रवान नेतृत्वको परिकल्पना मात्र गर्न सकिन्छ, व्यवहारमा ल्याउन सकिँदैन। अहिले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग र सीआईबीले पूर्वप्रधानमन्त्री देखि पूर्वमन्त्रीहरूसम्मलाई अनुसन्धानको दायरामा ल्याउनु यसैको एउटा उदाहरण हो।

तर, संस्थागत संरचना मात्र पर्याप्त हुँदैन। नेतृत्वको चरित्र सुधार्न सक्ने नैतिक र राजनीतिक इच्छाशक्ति पनि उत्तिकै आवश्यक छ। जबसम्म नेतृत्व आफैंले आफ्नो आचरणलाई सार्वजनिक लेखाजोखाको विषय बनाउन तयार हुँदैन, तबसम्म संस्थागत सुधार मात्रले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन।

राजनीतिक नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो पुँजी उसको पद हैन, उसको चरित्र हो। पद त समय, परिस्थिति र जनताको मतले दिने अवसर मात्र हो। तर चरित्र भनेको त्यो आधार हो, जसले नेतालाई ठूलो बनाउँछ वा सानो बनाउँछ। पदीय हैसियत जति ठूलो भए पनि चरित्र सानो भएको नेतृत्वले देशलाई सही दिशामा डोर्याउन सक्दैन। सुशासन, न्याय र समृद्धिको यात्रामा नेतृत्वको चरित्र नै निर्णायक कारक हो।

अहिलेको नेपाली राजनीति चरित्रको गहिरो संकटबाट गुज्रिरहेको छ। सम्पत्ति शुद्धीकरणका प्रकरणहरू, विदेशमा पलायन हुने नेताहरू, बैंक खातामा देखिएको विसंगति र सार्वजनिक पदको दुरुपयोग। यी सबैले एउटै सत्यलाई औंल्याउँछन्: नेतृत्वको चरित्र सुधार नभएसम्म कुनै पनि प्रणालीगत सुधारले दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्दैन।

त्यसैले अबको आवश्यकता भनेको पदको मोह र शक्तिको केन्द्रीकरणलाई तोड्ने, नेतृत्वको चरित्रलाई सार्वजनिक लेखाजोखाको विषय बनाउने, र असल चरित्रलाई राजनीतिको मूल्याङ्कनको आधार बनाउने हो। पद त क्षणिक हो, तर चरित्र नै इतिहासको साक्षी बन्ने आधार हो। जनताको विश्वास र भविष्य दुवै यही सत्यमा टिकेको छ।