लालीगुँरासले उकास्याे चिनियाँ प्रान्तको अर्थतन्त्र, नेपालले किन अझै चिन्न सकेन लालीगुँरास?

# अविनाश शर्मा

चीनको क्विचौ प्रान्त, बिजे सहर। यतिबेला त्यहाँ ‘सय लालीगुँरास दृश्य क्षेत्र’ फूलले ढकमक्क छ। यस क्षेत्रलाई स्थानीयले ‘पृथ्वीको रङ्गीन पट्टी’ को उपमा दिन्छन्। तर यो दृश्यको पछाडि एउटा ठूलो अर्थतन्त्र पनि छ। जसले नेपाललाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न गर्न बाध्य पार्छ – लालीगुँरास नेपालको राष्ट्रिय फूल हो, तर हामीले यसबाट किन आर्थिक फाइदा लिन सकेनौं ?

बिजेको ‘सय लालीगुँरास क्षेत्र’ मात्र होइन, पूरै क्विचौ प्रान्तले फूल पर्यटनलाई रणनीतिक रूपमा अँगाल्यो। यहाँ फूल हेर्ने यात्रा (फ्लावर टुरिजम) ले स्थानीय होटल, होमस्टे, विशेषतायुक्त खानपान, फूल खेती, र सांस्कृतिक सिर्जनात्मक उद्योगको विकासलाई प्रोत्साहित गरेको छ। यसबाट ‘फूल अर्थतन्त्र’ (Flower Economy) निरन्तर समृद्ध हुँदै गएको छ। सन् २०२५ मा मात्र यस क्षेत्रले ८० लाखभन्दा बढी पर्यटकलाई स्वागत गर्यो। फूल खेती उद्योगको मूल्य १ करोड युआन (करिब १८ करोड ६० लाख रुपैयाँ) नाघ्यो। यसले खानपान, होमस्टे लगायत करिब ९०० व्यवसायिक इकाई र २५ हजार मानिसलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दियो। यो एउटा साधारण फूलले सञ्चालन गरेको ‘हरित अर्थतन्त्र’ को अद्भुत उदाहरण हो।

तर नेपालको कथा के हो ? लालीगुँरास (रोडोडेन्ड्रोन) नेपालको राष्ट्रिय फूल हो। फागुन–चैतको याममा नेपालको पहाडी भूभाग रातो, गुलाबी र सेतो लालीगुँरासले रङ्गिन हुन्छ। गोदावरी, धुलिखेल, हेलम्बु, पोखरा, इलाम, लमजुङ, र सगरमाथा क्षेत्रका जंगलमा प्राकृतिक रूपमा यी फूलहरू फुल्छन्। तर नेपालले यसलाई पर्यटकीय र आर्थिक उत्पादनको रूपमा प्रयोग गर्न सकेको छैन। सरकारी तथ्याङ्क अनुसार, नेपालमा वार्षिक करिब १० लाखभन्दा बढी पर्यटक आउँछन्, तर तीमध्ये कति प्रतिशत ‘लालीगुँरास पर्यटन’ का लागि आएका छन् भन्ने कुनै तथ्याङ्क छैन। यो पर्यटनको एउटा ठूलो सम्भावित बजार हो, जसलाई नेपालले उपेक्षा गरेको छ।

नेपाली अर्थतन्त्रमा पर्यटनको ठूलो योगदान छ। सन् २०२५ मा नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) मा पर्यटनको हिस्सा करिब ६.७ प्रतिशत रहेको छ। तर यो पर्यटनमा लालीगुँरास क्षेत्रको विशिष्ट पहिचान बन्न सकेको छैन। चीनको क्विचौ प्रान्तले जस्तै लालीगुँरास पर्यटनलाई प्याकेजको रूपमा विकास गर्न सकेको भए, नेपालले मौसमी पर्यटन (वसन्त ऋतुमा मात्र) लाई पनि वार्षिक आकर्षणको केन्द्र बनाउन सक्छ। विज्ञहरूका अनुसार यदि नेपालले लालीगुँरास पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्न सकेमा वार्षिक २ देखि ३ लाख अन्तर्राष्ट्रिय र १० लाख आन्तरिक पर्यटक थपिने सम्भावना छ। जसले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा कम्तीमा २० हजार मानिसलाई रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।

तर चुनौतीहरू धेरै छन्। पहिलो, पूर्वाधारको कमी। लालीगुँरास फुल्ने धेरै स्थान सडक, सञ्चार र बासस्थानको सुविधाबाट वञ्चित छन्। दोस्रो, संस्थागत विकासको अभाव। नेपालसँग ‘लालीगुँरास संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धन’ को लागि कुनै ठोस नीति छैन। तेस्रो, विपणन (मार्केटिङ) को कमजोरी। चीनले ‘पृथ्वीको रङ्गीन पट्टी’ जस्तो आकर्षक नाम र विश्वव्यापी प्रचार गर्यो, तर नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय फूललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार गर्न सकेको छैन। चौथो, वातावरणीय क्षति। अव्यवस्थित पर्यटनले फूलको प्राकृतिक बासस्थान नै नष्ट हुन सक्छ, त्यसैले दिगो पर्यटनको मोडेल आवश्यक छ।

के नेपालले क्विचौको बाटो हिँड्न सक्छ ? निश्चय पनि। नेपालसँग चीनभन्दा बढी प्राकृतिक र सांस्कृतिक विविधता छ। लालीगुँरास त नेपालको रगतको रङ हो। सरकारले राष्ट्रिय पर्यटन नीति–२०८१ मा ‘बोटानिकल टुरिजम’ को परिकल्पना गरेको छ, तर त्यो जमिनमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। यदि स्थानीय तहहरूले लालीगुँरास संरक्षण क्षेत्र (Conservation Area) स्थापना गरेर होमस्टे, फूल महोत्सव, प्रतियोगिता, र स्थानीय हस्तकलालाई प्रवर्द्धन गरे भने चीनकै जस्तो ‘फूल अर्थतन्त्र’ निर्माण गर्न सकिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यसलाई ‘लालीगुँरास अर्थतन्त्र’ नाम दिन सकिन्छ।

एउटा उदाहरण – चीनको क्विचौले ८० लाख पर्यटकबाट कूल पर्यटकीय आम्दानी गर्यो। यदि नेपालले आधा मात्रै पर्यटक आकर्षित गर्न सक्यो भने पनि वार्षिक २० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको पर्यटकीय आम्दानी हुनसक्छ। जुन नेपालको हालको पर्यटन आम्दानीको करिब १५ प्रतिशत हो। यसले पहाडी गरीबी कम गर्न, पलायन रोक्न, र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन ठूलो सहयोग पुर्याउनेछ। ‘लालीगुँरास अर्थतन्त्र’ को अवधारणा केवल फूल मात्र होइन, यो जीविकोपार्जनको रचनात्मक मोडेल हो। तर यसको सफलताका लागि सरकार, स्थानीय निकाय, पर्यटन व्यवसायी, र वातावरणविद् सबैको सामूहिक प्रयास चाहिन्छ। लालीगुँरास नेपालको पहिचानको अभिन्न अंग हो। यसलाई अर्थतन्त्रसँग जोड्ने बेला आएको छ – नत्र क्विचौको जस्तो परिवर्तन हाम्रो आँखै अगाडि अर्कैले भोग्नेछ, र हामी केवल दर्शक बनेर हेर्न बाध्य हुनेछौं।