गोरखा नामको ऐतिहासिक विश्लेषण

# पासाङ ल्हामु

‘गोरखा’ नामको उत्पत्ति र विकासक्रमलाई लिएर नेपाली इतिहास लेखनमा लामो समयदेखि एक प्रकारको एकरूपता पाइन्छ। विभिन्न वंशावली र तिनलाई आधार मानेर लेखिएका पुस्तकहरूमा ‘गोरखनाथ’ नामक सिद्ध पुरुषको नामबाट नै ‘गोरखा’ नाम रहन गएको धारणा व्यापक रूपमा स्थापित गराइएको छ। तर, उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्री, शिलालेख, जनश्रुति र भाषिक विश्लेषणले यो धारणा पछिल्लो समयको धार्मिक प्रभाव र सत्ता केन्द्रित प्रशस्तिको उपज भएको देखाउँछ। गोरखा नामको वास्तविक जरो मानव बस्ती विकास, पशुपालन र भौगोलिक परिवेशसँग गाँसिएको छ।

बेनामी भूगोल : सत्ताभन्दा पुरानो बस्ती

विक्रमको सत्रौं शताब्दीको अन्त्यसम्म ‘गोरखा’ नाम उल्लेख भएको कुनै पनि लिखित प्रमाण फेला परेको छैन। राम शाहको समयदेखि मात्र वंशावली र लेखोटमा यो शब्द रुढ भएर आएको हो। यद्यपि, काठमाडौं उपत्यका, खस राज्य र पाल्पा राज्यका शासकहरूका अभिलेखहरूले यस भेगको राजनीतिक हैसियत भने उजागर गर्छन्। मानदेवको चाँगु अभिलेखदेखि द्वितीय शिवदेवको कैलाशकुट भवनबाट जारी भई गोरखनाथ गुफामा रहेको अभिलेखले त्यसबखतको गोरखा काठमाडौं उपत्यकाका शासकहरूको अधीनमा रहेको पुष्टि गर्छ। तर, त्यो बेला यो भूगोल कुन नामले चिनिन्थ्यो भन्ने खुल्दैन। द्वितीय जयदेवको शिलालेखमा भने यस भेगका जनतालाई ‘जनपद लोकान्’ भनिएको छ, जसले यो केन्द्रबाट शासित सामान्य जनपद भएको संकेत गर्छ।

पछि सिँजा राज्यको उदयसँगै गोरखा खस राज्यको अधीनमा पुग्यो। जितारी मल्ल र आदित्य मल्लका अभिलेखहरूले उनीहरूको शासन गण्डकी पारिसम्म फैलिएको देखाउँछन्। त्यसपछि पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनको उदय र उनको राज्य विभाजनपछि गण्डकी प्रस्रवण क्षेत्र टुक्रिएर स्थानीय रजौटाहरूको अधीनमा गयो। यही क्रममा लिगलिग र माझकोटमा मगर राज्यहरू अस्तित्वमा आए, जसलाई पछि द्रव्य शाहले विजय गरे। यो ऐतिहासिक क्रमले के स्पष्ट गर्छ भने द्रव्य शाहको आगमनभन्दा धेरै अघिदेखि यो भूगोलमा मानव बस्ती र राजनीतिक सङ्गठन विद्यमान थियो। द्रव्य शाहले ‘नयाँ बस्ती बसाएर गोरखा नाम राखे’ भन्ने इतिहासकार बाबुराम आचार्यको तर्क यही कारणले कमजोर बन्छ। पन्ध्र दिनसम्म द्रव्य शाहको सेनालाई रोक्न सक्ने खड्का राजाको फौज कुनै उजाड स्थानमा थिएन, बरु व्यवस्थित बस्तीको केन्द्रमा थियो भन्ने प्रस्ट हुन्छ।

गोरखनाथको आगमन र वंशावलीको प्रभाव

गोरखा नामलाई गोरखनाथसँग जोड्ने कार्य मुख्यतः राम शाहपछिका वंशावलीहरूले गरेको देखिन्छ। ‘गोरक्षराजवंशावली’ देखि ‘गोरक्षाधीस चम्पु’ सम्मका रचनाहरूले गोरखाको गुफामा गोरखनाथ प्रकट भएको र उनकै नामबाट स्थानको नाम रहन गएको उल्लेख गरेका छन्। तर, यी वंशावलीहरू लेखिने बेलासम्म नेपालमा नाथ सम्प्रदायको चरम प्रभाव सत्ता र समाज दुवैमा व्याप्त थियो। स्वयं गोरखाको गोरखनाथ गुफामा रहेको शिलालेख द्वितीय शिवदेवको पालाको हो र त्यसमा गोरखनाथको होइन, ‘वज्रभैरव भट्टारक’को पूजाको लागि गुठी राखिएको उल्लेख छ। गुफामा रहेको शिलालेखलाई पृथ्वीपति शाहको पालामा राखिएको गोरखनाथको मूर्तिले च्यापेको छ, जसले मूर्ति स्थापना पछिल्लो घटना भएको प्रमाणित गर्छ।

ऐतिहासिक अनुसन्धानले गोरखनाथलाई आठौंदेखि बाह्रौं शताब्दीको बीचका एक साधकको रूपमा चित्रण गर्छन्। उनी वज्रयानी बौद्ध परम्पराका ‘अनङ्गवज्र’ वा ‘रमणवज्र’ नामका साधक थिए र पछि शैव मतमा परिवर्तित भई नाथ सम्प्रदायका प्रवर्तक बने। यसरी हेर्दा, स्थानको नामले व्यक्तिलाई चिनाएको हो, व्यक्तिको नामले स्थानको नामकरण भएको होइन। ‘गौरक्ष’ (गाईको रक्षा गरिने वा गाईको खर्क भएको) स्थानमा बसेका कारण अनङ्गवज्र ‘गोरक्षनाथ’ कहलिए र कालान्तरमा त्यही ‘गोरखनाथ’ बन्यो।

भाषिक जरो : ‘गर्खा’ देखि ‘गोरखा’ सम्म

‘गोरखा’ नामको सबैभन्दा बलियो र वैज्ञानिक आधार भने भाषिक र भौगोलिक देखिन्छ। गोरखाको भूगोल प्राचीन कालमा मनोहर खर्कका रूपमा परिचित थियो। मनाङ, लमजुङ लगायत उत्तरी भेगका मानिसहरू हिउँदको जाडो छल्न गाईबस्तु, भेडा, च्याङ्ग्रा चराउन यहाँका खर्कहरूमा आउने गर्थे। ‘खर्क’ वा ‘गर्ख’ शब्दले रैथाने मगर भाषामा पशु चरन क्षेत्र वा इलाकालाई जनाउँछ। आज पनि सुदूरपश्चिम नेपालको बैतडी, दार्चुला, डँडेलधुरामा विभिन्न इलाकाहरू ‘गर्खा’ का नामले चिनिन्छन् (जस्तै: मार्मागर्खा, लेकमगर्खा)। यही ‘गर्ख’ वा ‘गर्खा’ शब्द नै कालान्तरमा उच्चारण भेदले ‘गोर्खा’ र पछि ‘गोरखा’ बनेको देखिन्छ।

यसको विकल्पमा अर्को जनश्रुति अनुसार दूधपोखरीदेखि धर्मवतीसम्मको इलाका ‘गौ वध निषेधित’ क्षेत्र अर्थात् ‘गौरक्ष’ स्थलका रूपमा परिचित थियो। टाढाका मानिसहरूले यसलाई ‘गौरक्ष’ भन्ने गरेको र त्यही शब्द अपभ्रंश भएर ‘गोरखा’ बनेको पनि हुन सक्छ। जे होस्, नामको जरो भने पशुपालन र भौगोलिक परिवेशमा नै गाँसिएको छ।

निष्कर्ष

गोरखा नाम द्रव्य शाहले दिएको नयाँ नाम होइन, न त यो कुनै चमत्कारी सिद्ध पुरुषको नामबाट सिर्जना भएको हो। यो त सयौं वर्षको मानवीय गतिविधि, पशुपालन संस्कृति र स्थानीय भाषिक परम्पराको उपज हो। जुन समयमा वंशावलीहरू लेखिए, त्यस समयको धार्मिक र सामाजिक प्रभावले गर्दा लेखकहरूले प्रचलित लोकनामलाई आफ्ना आराध्य देव वा गुरुसँग जोडेर अर्थ्याउने प्रयास गरे। यसले इतिहासलाई रहस्यमय त बनायो, तर यथार्थलाई भने ओझेलमा पारिदियो। तथ्यमा आधारित विश्लेषणले भने ‘गोरखा’ नामको जरो ‘गर्खा’ र ‘गौरक्ष’ जस्ता लोकव्यवहारमा प्रचलित शब्दहरूमा निहित रहेको देखाउँछ।

सन्दर्भ सूची (उदाहरण):

· आचार्य, बाबुराम (२०२६)। श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी। काठमाडौं।
· पन्त, दिनेशराज (२०२६)। गोरखाको इतिहास, भाग १। काठमाडौं।
· योगी, नरहरिनाथ (सं.)। इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह।
· श्रेष्ठ, कृष्णप्रसाद। स्थाननाम–कोश।
· वज्राचार्य, धनवज्र। लिच्छविकालका अभिलेख।
· ब्रिग्ग्स, जर्ज वेस्टन। गोरखनाथ एन्ड कनफट्टा योगिज।
· गुरुङ, जगमान। गण्डकी प्रस्रवण क्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदा।
· नेपाल, ज्ञानमणि। नेपाल निरक्त।
· पूर्णिमा (पत्रिका), विभिन्न अङ्क।
· शर्मा, बालचन्द्र। नेपालको ऐतिहासिक रूपरेखा।