अर्जुन ज्ञवाली : विचार, सत्ता र प्रयोगको त्रिवेणीमा उभिएको पात्र

# लक्की चन्द

अर्जुन ज्ञवाली — एउटा बहुआयामी र जटिल पात्र, जसको जीवनको यात्रा नेपाली राजनीति, विचारधारा, शक्ति संघर्ष र आत्मखोजको गहिरो सङ्गम बनेको छ। मोहन विक्रम सिंहजस्ता कट्टर कम्युनिष्ट नेताको शिक्षाको प्रभावबाट सुरु भएको उनको बौद्धिक यात्रा, अन्ततः नेपाली सेनाको प्रयोगात्मक उपकरणसम्म आइपुगेको छ। जहाँ उनी एकै साथ विचारधारात्मक अभियन्ता, सूचना सम्प्रेषक र शक्ति केन्द्रको संवेदनशील पर्यवेक्षकका रूपमा देखा पर्छन्।

विद्यार्थी जीवनमै काठमाडौं प्रवेशपछि उनी केशरजंग रायमाझीसँगको संगतमा परे। यो संगत कुनै सामान्य राजनीतिक सम्पर्क थिएन; यो विचार र विश्वासको पूर्ण समर्पण थियो। रायमाझी आफैं नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका विवादास्पद पात्र थिए। खासगरी सोभियत धारको प्रवक्ता, जसले चिनियाँ क्रान्तिको प्रतिकूल धारणा राख्दै आएका थिए। ज्ञवाली, आजको दिनसम्म पनि, रायमाझीलाई ‘वैचारिक पिता’ मान्छन्। यही निष्ठाले उनलाई रूसप्रति झुकाव गरायो। यो झुकाव सतही अथवा सामूहिक प्रवृत्तिप्रति आकर्षण थिएन; यो रायमाझीको विश्व दृष्टिकोणको निरन्तरता थियो।

रायमाझीका छोरासँगको सम्बन्धले ज्ञवालीलाई नेपाली सेनासम्म पुर्यायो। यो एक निर्णायक मोड थियो। एक समय कम्युनिष्ट आन्दोलनप्रति समर्पित व्यक्तिको सेनासँगको सम्बन्ध विरोधाभासपूर्ण देखिन सक्छ। तर नेपालजस्तो देशमा जहाँ विचारधारा, शक्ति र संस्थागत प्रयोगहरू बारम्बार एकअर्कासँग गाभिन्छन्, त्यस्तो सम्बन्धको विश्लेषण सहज छैन। सेनाले ज्ञवालीलाई जनमत परीक्षणको एक उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्दै आएको दावी, उनीमाथि रहेको ‘अनौपचारिक संस्थागत विश्वास’को संकेत हो।

अर्जुन ज्ञवालीको अर्को विशेषता उनको ‘भिडियोमार्फत वैचारिक सम्प्रेषण’ हो। उनका भिडियोहरूमा अनुसन्धानको गहिराइ प्रायः कम हुन्छ, तर जनतासँग प्रत्यक्ष रूपमा संवाद गर्ने शैली स्पष्ट र प्रभावशाली हुन्छ। उनी तथ्यको विश्लेषणभन्दा बढी, सन्देशको प्रभावमा विश्वास गर्छन्। विचारको गहिरो स्रोतभन्दा पनि, सन्देश भित्र्याउने क्षमता उनको प्राथमिकता हो। यसले उनलाई शिक्षित बौद्धिक वर्गभन्दा अलग राख्दछ। उनी ‘जनताका लागि सञ्चारकर्मी’ हुन्, ‘प्राज्ञिक क्षेत्रका लागि विश्लेषक’ होइनन्।

उनले गर्ने विरोधको लहर विशुद्ध विचारधारात्मक छ भन्ने मान्न कठिन छ। उनी एकातिर पश्चिमी प्रभावको विरोधमा उत्रन्छन्, अर्कोतिर चीनको प्रभावको समेत आलोचना गर्न थालेका छन्। यस्तो विरोधधर्मी दृष्टिकोण, कतिपयले ‘राष्ट्रवादी निष्पक्षता’को रूपमा हेर्न सक्छन् भने, केहीका लागि यो संस्थागत प्रयोगशालाको संकेत पनि हुनसक्छ। पश्चिम र चीन दुवैप्रति सशङ्कित दृष्टिकोण राख्ने व्यक्तिलाई ‘सन्तुलनको राजनीतिमा संलग्न’ वा ‘संवेदनशील सूचना सङ्कलनकर्ता’ दुबै रूपमा हेर्न सकिन्छ।

यहाँ मोहन विक्रम सिंहको पुनः स्मरण गर्नु उपयुुक्त हुन्छ। सिंह, जसले माओवादी र पश्चिमी शक्तिद्वयलाई एकसाथ शत्रु माने, तिनै सिंहले ज्ञवालीलाई यी दुवै शक्ति केन्द्रबारे सचेत गराएका थिए। यसले बुझ्न सकिन्छ कि ज्ञवाली कुनै आकस्मिक राजनीतिक चेतनाले निर्देशित होइनन्; उनी रणनीतिक दृष्टिले तयार पारिएका पात्र हुन्। उनी आफ्नो विचारलाई प्रवाह गर्ने माध्यम मात्रै होइनन्, बरु रणनीतिक सन्देशवाहक पनि हुन्। जसले जनभावना परीक्षण गर्छन्, मनोवैज्ञानिक प्रभाव सृजना गर्छन् र राज्य संयन्त्रका लागि वैकल्पिक धारणा निर्माण गर्दछन्।

धार्मिक एवं आध्यात्मिक झुकावले उनको व्यक्तित्वको अर्को तह उजागर गर्दछ। योगी नरहरिनाथप्रति श्रद्धा र राजा ज्ञानेन्द्रप्रतिको निकटता, उनको विचारको निरन्तर विकास हो, जसले कम्युनिष्ट जगतबाट सुरु भएर धर्म, संस्कृति, र परम्परावादी शक्ति संरचनासम्मको यात्रा पूरा गर्छ। यो परिवर्तनलाई विचारको विचलन वा विचलित चेतनाको रूपमा होइन, बरु नेपालको राजनीतिक गतिशीलताको जीवन्त उदाहरणको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यहाँ विचारहरू स्थायी हुँदैनन्, बरु परिस्थिति र शक्ति संरचनाअनुसार लचिलो बनाइन्छ।

ज्ञवालीको पदयात्रा (Walking activism) पनि रोचक छ। काठमाडौंका सडकहरूमा सधैंजसो पैदल देखिने उनी, एकातिर विनम्र सामाजिक उपस्थिति प्रकट गर्छन् भने अर्कोतिर ‘सर्वसुलभ बौद्धिक’को छवि पनि बनाउँछन्। यसले उनलाई सर्वसाधारण माँझ लोकप्रिय बनाएको छ। जसको प्रयोग सेनाले जनमत परीक्षणमा गर्छ भन्ने आरोप बन्दै आएका छन्।

साहित्यिक क्षेत्रतर्फ उनको योगदान, विशेषतः “माओवाद र बाइबलको सम्बन्ध” भन्ने पुस्तकले उनीभित्रको गहिरो वैचारिक द्वन्द्व देखाउँछ। कम्युनिष्ट चिन्तन, क्रिश्चियन धर्मदर्शन, र नेपाली समाजबीचको अन्तर्सम्बन्धबारे उनी सोच्दछन्। यस्तो लेखन सधैं विवादास्पद हुन्छ, किनभने यसले धार्मिक र राजनीतिक संवेदनशीलताको सीमा छुन जान्दछ। तर यो लेखनले उनलाई विचारधारात्मक खरोपनभन्दा पर, विमर्शको स्वतन्त्र क्षेत्रतर्फ उभ्याएको छ।

अर्जुन ज्ञवाली, आजको दिनमा, विचारधारा, रणनीति, सत्ता, धर्म, र जनतासँगको सम्पर्कबीच एउटा पुल बनेका छन्। उनी न त पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र चिन्तक हुन्, न त पूर्ण रूपमा कुनै शक्तिकेन्द्रका कठपुतली। उनी द्वैध भूमिकामा छन् जहाँ विचार छ, विश्वास छ, तर त्यही विचारलाई प्रयोग गर्ने सत्ता संरचनाको उपस्थिति पनि छ। उनी विचारधाराको प्रयोगशालामा ‘टेस्ट केस’ हुन्, जहाँ राष्ट्रवाद, धर्म, समाज र शक्ति संरचना एकअर्कासँग मिलेर काम गर्छन्।

निष्कर्षतः, अर्जुन ज्ञवालीको जीवनको विश्लेषण गर्दा हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने उनी कुनै ठोस खाँचीमा अट्ने पात्र होइनन्। उनी समय, परिस्थिति र रणनीतिक आवश्यकताअनुसार परिवर्तन हुने पात्र हुन्। उनी बाँचिरहेका दस्तावेज हुन् जसमा नेपालका विगत र वर्तमान दुवैको छायाँ भेटिन्छ। उनी विचार मात्र होइनन्, प्रवाह हुन्; उनी अभियन्ता मात्र होइनन्, उपकरण पनि हुन्। यही बहुआयामी स्वरूप नै उनलाई विश्लेषणको केन्द्रमा राख्न पर्याप्त बनाउँछ।